quarta-feira, 29 de maio de 2013

Kareta 88-PN, Diakliu Entrega Lai ba Estadu

Oras nee kareta dinas ba deputadu/a sira: “88-PN” sai polemika (pro-kontra) iha Parlamento Nasional. Entre deputadu diferensia hanoin.

Bazea desizaun Prezidenti Parlamento Nasional (PN), tinan hirak liuba, PN sosa kareta luxu merk Mitsubisih Pagero hamutuk 65 hodi fahe ba deputadu/a hodi halao knar durante mandatu. Osan sosa kareta 65 nee, hasai husi orsamento Parlamento nian. Momentu neba, mosu ona polemika. Membru Bankada  Fretilin rejeita, lakohi uza. Liuhusi diskute naruk, ikus mai Bankada Fretilin fo deit atitude maklum ba desizaun sosa kareta mesmu sira nain ida rua deit mak utiliza.

sexta-feira, 25 de maio de 2012

Kareta 88-PN, Diakliu Entrega Lai ba Estadu

Oras nee kareta dinas ba deputadu/a sira: “88-PN” sai polemika (pro-kontra) iha Parlamento Nasional. Entre deputadu diferensia hanoin.

Bazea desizaun Prezidenti Parlamento Nasional (PN), tinan hirak liuba, PN sosa kareta luxu merk Mitsubisih Pagero hamutuk 65 hodi fahe ba deputadu/a hodi halao knar durante mandatu. Osan sosa kareta 65 nee, hasai husi orsamento Parlamento nian. Momentu neba, mosu ona polemika. Membru Bankada  Fretilin rejeita, lakohi uza. Liuhusi diskute naruk, ikus mai Bankada Fretilin fo deit atitude maklum ba desizaun sosa kareta mesmu sira nain ida rua deit mak utiliza.

Klaru katak, kareta hira nee sosa no foba deputadu/a sira hodi halao knar durante sira nia mandatu. Kareta sira nee sosa ho presu razuavel. Baratu liu fali kareta sira nebee instituisaun seluk sosa. Depois osan restu sosa fali kareta ba staf sira. “Ida nee maka dehan sala mos, entaun hanoin loos maka ida ne’ebe,” dehan La Sama ba jornalista.

Agora sira nia mandatu besik remata, oinsa status kepemilikan kareta 88-PN nee. Ne’e maka mosu problema. Distinu terakhir Kareta 88-PN atu ba loos ne’ebe. Apakah hatama fali ba armagen kareta governu nian, ou fo gratuitu ba deputadu/a sira nudar sinal obrigado (tanda terima kasih) tamba tinan 5 sira halao ona knar. Kazu nee to’o ona iha Ministeriu Publiku, agora iha prosesu hela.

Bankada opozisaun (Bankada Fretilin) hakarak kazu nee lori ba tribunal, atu nunee, entidades ne’ebe involve ba provas sira nia inosensia perantes justisa, bele kumpri prosesu nee. See lae, kontinua mosu diskonfia. Entaun problema nee la hotu. Entertantu, deputadu/a AMP barak tuur nonok. Sira entrega ba senhor Prezidenti PN Fernando La Sama maka koalia. Ba jornalista Prezidente PN, La Sama dala hira ona hateten, nia prontu hato’o deklarasaun ba Tribunal.  Nomos prontu fo husu informasoens ba KAK.

Dalan diak liu ba kazu nee, maka entrega fali ba estadu lai. Depois mak lelan fali ba deputadu/a sira. See maka iha osan, bele sosa. Atu nunee, labele mosu diskonfia arbiru ba malu. Sekuandu momentu sosa, bazea ba baze legal uda maka klaru, tansa ikus mai sai konfuzaun. Importante saida ba povu?. Hakarak reforsa deit katak, problema ida nee la importansia ba populasaun. Povu presiza liu maka hadia kondisaun estradas, bee mos, no electrisidade. Ida nee maka lider politikus sira tenki hanoin no hato’o ba populasaun iha tempu kampanha eleisaun parlamentar mai nee.  **  

STL, 25 Maiu 2012

AMP Hatoo Relatoriu Servisu Tinan 5 Ba TMR

STL, 25 Maiu 2012

FotoSTL
DILI - Governu Aliansa Maioria Parlamentar (AMP) liu husi Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão ho membru governu tomak, hatoo relatoriu periodu tinan lima nian durante AMP nia ukun ba Prezidente Republika, Taur Matan Ruak (TMR).

“Ami mai intrega relatoriu tinan 5 nebee ministeriu sira halo tiha ona, entrega iha TLDPM ninian, tan nee ohin (Kinta-red) entrega ba prezidente atu bele haree buat nebee mak ami halo ona no seidauk halo,” dehan PM Xanana ba jornalista, Kinta (24/05) iha Palacio Prezidente Aitarak Laran.

Xefi governu nee hatutan, governu mos dezeja susesu prezidente nia mandatu durante tinan lima no prezidente mos dezeja ba membru governu AMP ida-idak no fo susesu ba eleisaun. Iha fatin hanesan, Prizidente Taur Matan Ruak, dehan, nia simu relatoriu husi Primeiru Ministru no membru governu tomak kona ba servisu tinan lima durante mandatu AMP ukun, hodi fo posibilidade ba Prezidente Republika foun, bele hatene no akompaina durante tinan lima Governasaun AMP.

“Hau mos simu relatoriu tinan lima durante mandatu ami nebe fo posibilidade ba prezidente foun hodi hatene no akompanha saida mak sira halo tiha iha tinan lima nia laran no prepara atu koopera diak liu tan ho governu foun nebee sei mai husi rezultadu eleisaun,” haktuir TMR.

Governu Kumprimenta PR Foun

Aproveita oportunidade ida nee, Primeiru Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão ho membru governu tomak hatoo komprimentus ba Prezidente Foun,  Taur Matan Ruak (TMR) nebee hahu ona knar iha Palacio Prezidente Aitarak Laran.

“Ami mai fo komprimentus no rona prezidente ninia mensazen ba ami, tamba prezidente prekupa hela mas sei iha enkotru tan konseilu superior de defeza no seguransa atu hare ba situasaun eleisaun nebee sei mai,” dehan PM Xanana.

Eleisaun parlamentar, tuir Xanana, prezidente sei bolu Comisaun Nasional das Eleisoens (CNE), Sekretariado Tekniku Administrasaun Eleitoral (STAE) no UNMIT tamba prezidente nia preokupasaun boot liu mak eleisaun parlamentar. “Ita hotu hatene foin loron hat prezidente halao nia knar maibe sei hakaas aan atu haree ba atividades sira iha nee hotu,” katak Xanana.

Prezidente Republika, Taur Matan Ruak mos agadese ba governu AMP kona ba susesu no organiza sermonia tomada de posse kintu prezidente TL nomos seremonia restaurasaun independensia TL ba dala sanulu.

“Primeiru lugar agradese ba sira kona ba susesu, organiza seremonia tomada de posse kintu prezidente, seremonia ba desimu aniversariu no simu bainaka, ita nia konvidadus nebee mak iha nee nebee laos uitoan,” tenik TMR.

TMR agradese mos susesu nebee Timor-Leste hetan durante seremonia hotu nia laran, tamba buat hotu lao diak, halo ema hotu kontente, tan nee presiza agradese ba sira nomos agradese ba povu, joventude, politiku hotu, sosiedade sivil, no autoridade lokal hotu.

“La haluha hau mos agradese ba povu, joventude, politiku hotu, sosiedade sivil, autoridade lokais hotu-hotu, Timor oan hotu ba susesu seremonia nee nian, tamba ita nia bainaka sira kontente loos haree situasaun iha nasaun Timor-Leste,” dehan Taur.

Nia mos hatoo ba governu tomak nomos reprezentante koligasaun partidu lima nian tamba la kleur tan Timor-Leste komesa ona kampaina parlamentares hodi prepara ba eleisaun nebe sei halao tinan nee.

“Ita hein katak ida nee (eleisaun parlamentar-red) mos lao diak hanesan mos foin dadaun kampania no eleisaun prezidensiais, atu ita hatudu dala ida tan ba mundu katak ita iha kbiit laos deit garante seguransa ba ita nia sidadaun sira,” apela Taur. lay

quarta-feira, 1 de fevereiro de 2012

Lingua Materna, PN Husu Esplikasaun ME

DILI - Reprezentante povu iha Uma Fukun Parlamentu Nasional (PN) husu Ministru Edukasaun Joao Cancio Freitas atu fo esplikasaun klaru konaba implementasaun lingua materna iha rai laran.

“Ami husu ME Joao Cancio atu marka prezensa urjenti iha PN hodi fo esplikasaun ba asuntu nee,” hatete Deputadu Inacio Moreira iha sesaun plenaria Parlamentu Nasional, Tersa (31/1).

Inacio hatete rezulusaun nebe aprova iha PN tenke kumpri, orgaun soberanu PN nian no husi bankada Fretilin hamata ona rekrementu hodi husu Ministru Edukasaun mai iha PN halo esplikasaun ba asuntu nee.

“Ami husu ME Joao Cancio tenki halo esplikasaun sobre lingua materna nebe agora daudaun sai isu nebe ladiak iha TL. Ami hanoin implementasaun lingua maternal, ho haraik a’an husu honestidade politika husi governu AMP nian. Ita bo;ot sira halo tiha proposta rezulusain ida atu oinsa bele hanorin lian ofisial sira nebe konsagra tiha ona iha kostituisaun,” hateten Inacio.

Iha Distritu 3, akresenta Inacio, Ministru Edukasaun Portugues mai tiha iha TL hodi halo inagurasaun ba eskola portugues atu hanorin portugues iha fatin seluk, nunee mplementa lian maternal sai konfuzaun bo’ot.

“Ita hakarak halo planu para dezenvolve buat hot-hotu tenki hanoin didiak la bele halo konformi ita nia hakarak. Maibe ami so tauk deit iha interese ruma iha laran, alende ida ne’e keta iha autor intelektual ruma karik,” tenik Inacio.

Iha fatin hanesan deputadu Aderito Hugo husi bankada CNRT iha nia intervensaun husu ba meja atu bolu Ministru Edukasaun Joao Cancio Freitas ba iha PN hodi hodi bele rona lolos perspektiva no motivu saida tanba iha diskusaun cientifiku akademiku mos ho emosional hotu ne’ebe ita lakoi atu rona no kria kondisaun para halo kondisaun no motivu ne’e saida husi lian materna ne’ebe koko atu inpelementa iha TL.

Nunee mos Prezidente Parlamentu Nasional, Fernando La Sama de Araujo hatete meja konkorda katak iha semana nia laran Ministru Edukasaun sei bele ba iha PN hodi fo esplikasaun klaru konaba lian maternal. Alende ida ne’e ulun bo’ot PN ne’e husu atu deputadus sira atu haree kompetensia orgaun soberania nian wanhira halo afirmasoens iha PN la bele implika opiniaun publika.

“Dizisaun politika iha PN, maka tuir konstituisaun iha poder atu hola desizoens politika. Halo lei no fiskalizasaun tuir desizaun politika,” komenta La Sama.

Esplika Motivu

Ozorio Florindo kestiona so objetivu governu hakarak obriga aplika lian maternal, sera ida ne’e jogadas politika interese ema seluk nian wainhira rezolusaun vinkula.
“Hau la hatene sira ne’e joga politika interese Timor nian ka ema seluk nian, hau husu tanba saida, se rezoluasaun ne’e vinkula entaun tanba sa mak sira ne’e la kumpri, sira senti sira mak bo’ot liu fali desizaun orgaun soberanu hanesan PN,” hatete Florindo.

Nunee mos Francisco Miranda Branco hatete katak, parlamentu nasional presiza rona esplikasaun ministeriu edukasaun nian konaba politika nasional ba lian materna. “Ita presiza rona ministeriu edukasaun kona ba politika edukasun nasional kona ba lian maternal, neduni tenki bolu ME mai iha PN,” hatete Branco.

Deputadu Francisco Jeronimo sente preokupa ho implementasaun lian materna, wainhira tenke hanorin lian materna rua hanesan mambae ho tokodede ba komunidade iha Liquica. “Dili tama ho tetun no Portuguese entaun bainhira mak bele lao hanesan, realidade duni malu nafatin hela deit, neduni presiza atu bele tetu no labele hare’e fali ba rai seluk nian,” sujere Jeronimo. lia/jai (STL, 01 Fevereiru 2012)

segunda-feira, 30 de janeiro de 2012

Kazu Kirsty Hetan Tuda, PN Husu Halo Dialogu ho Etika

DILI - Reprezentante Povu iha Uma Fukun Parlamentu Nasional (PN) husu ba Sosiedade sivil (ONG) atu debate problema lian materna ho etika no respeita malu.

Lia fuan nee hato husi Depotada Bankada Partidu Demokratiku, Getrudis Monis ba STL iha Uma Fukun PN, Segunda (30/01), relasaun ho atetude Organizasaun Naun Governamental (ONG) balu nebee hodi surat tahan tuda Embaixadora Boavontade Ministeriu Edukasaun, Kirsty Sword Gusmão nebe mos hanesan kaben husi Primeiru Ministru Xanana Gusmão, iha seminariu nebee reliza husi NGO REPETE 13 Kinta semana kotuk.

“Ami mos arepende tebes katak la divia akontese, tanba iha Nasaun ida nee ita presiza eduka malu no ita halo politika maibe tenki iha etika, ita labele halo politika arbiru para halo fali ema seluk sai vitima,” hatete Depotada Getrudis.

Katak Getrudis sira maka tenki eduka povu nee, buat hotu sei bele rezolve ho dialogu, la presiza ho atuasaun sira nebee maka akontese dadaun. Depotada nee mos hatutan Nia la aseita ho hahalok nee, tanba tuir nia diak liu lalika uja modelu sira hanesan nee maibe halo dialogu no rona malu.

Lia fuan hanesan hatoo husi Depotada Bankada Partidu Unidade Nasional (PUN) Fernanda Borges katak, ema ida bele iha hanoin oinseluk husi ema seluk, nee maka dehan liberdade, maibe hahalok atu espressa aan nee maka presiza ho maneria diak atu nunee bele komunika hanoin ho diak. Informasaun kompletu iha STL Jornal no STL web, edisaun Tersa (31/1). Terezinha da Costa

STL, 30 Janeiru 2012

terça-feira, 24 de janeiro de 2012

Lasama Husu ME Respeitu Konstituisaun RDTL

Radio, online – Prezidenti Parlamentu Nasional Fernando Lasama de Araujo husu ba Ministeiru da Edukasuan (ME) no sosiedade sivil balun wainhira implementa politika atu hanorin lia materna iha eskola primaria no sekundaria tenki respeitu ba Konstituisaun RDTL ne’ebe dehan katak lian ofisial mak Tetum no Portuguesa.

“Ita lao tuir ididak nia dalan sei halo konfuzaun maibe, instituisaun hotu lao bazeia ba Konstituisaun sei la fo konfuzan iha publiku,”dehan Lasama ba jornalista iha uma fukun PN Tersa, (24/1).

Lasama hatutan, desizaun politika iha Parlamentu Nasional husu ba governu atu respeitu repezenta povu iha uma fukun hamutuk deputadu 65 ne’ebe foti rezulusaun. Ididak halo nia hakara ne’e mak ameasa ba estado.

Iha fatin hanesan Deputada husi FRETILIN, Ilda Maria Conceicao liu husi sesaun plenaria dehan, implementasaun lian materna ne’e sei hafahe povu no hamosu sukuismu iha fatin fatin .

“Uluk Parlamentu halo ona rezulusaun nomeru 20/20011 dehan katak, iha eskola pre-primaria hanorin mak lin Portugesa, maibe Ministeiru Edukasaun atu implementa falin lian maternal ida ne’e la konsidera rezulusaun,”Ilda lamenta.

Nune’e mos Deputado Joaquim Amaral husi FRETILIN lamenta tebes Ministerio Edukasaun ne’ebe laiha sensibeilizasaun.

Deputadu ne’e husu ba organizasaun UNESCO labele halo konfujaun hodi apoiu politiku Ministeri Edukasaun ne’ebe mai husi ema estranjeiru.

“Ita nia nasaun foun implementa lingua bar-barak sei halo ita konfuzaun, tamba ne’e lalika halo fali projetu Intenasional,”Joaquim komenta

Tuir plano Ministerio Edukasaun sei implementa uluk lian materna iha Distritu Manatuto, Lautem no Oe-cusse.

Wednesday, 25 January 2012

sexta-feira, 20 de janeiro de 2012

Lideransa Komunitaria Distritu 4 Sorumutu ho Lasama

Radio, online – Assosiasaun lideransa komuniatria husi Distritu Ha’at kompostu husi Distritu Ainaro, Baucau, Bobonaro no Oecusse hasoru malo ho Prezidenti Parlamentu Nasional Fernando Lasama de Araujo hodi enterga estatuta assosiasaun lideransa komunitaria nian ba PN.

Porta Voz Assosiasaun Agapito Fatima Martins informa iha salaun konferensia Parlamentu Nasional Kuarta, (18/1) hateten, objetivu hari assosiasaun ne’e oinsa lider komunitaria sira bele hare projetu ne’ebe halao iha suku laran, tamba tinan-tinan Parlamentu Nasional aprova governu ezekuta.

“Ami mai iha ne’e hodi intrega ami nia estatuta ba Parlamento Nasional hodi aprezenta ba governu. Ami hari assosiasaun ne’e laos hare deit ba projetu maibe ami mos fo kapasitasaun ba ami nia sekretaria suku, Xefe aldeia, Xefe juventude feto no mane nomos lia nain sira iha 13 distrito tomak,” Agapito akresenta.

Hatan ba asuntu ne’e Lasama dehan ba Xefi suku sira katak. “imi nia knar importante tebes atu halo monitorizasaun ba kulaker projetus, tamba ba dezenvolimentu osan barak mak aloka. Imi lalika lakon konfiansa husi povu,”Lasama mensiona.

Iha enkontru ne’e assosiasaun lider komunitaria interga estatuta assosiasaun no plano estratejiku ba Prezidenti do Parlamento Nasional.

Radio Liberdade Dili
RLD, Thursday, 19 January 2012

quinta-feira, 12 de janeiro de 2012

Elisaun 2012, PN Ejiji Ba Parpol Hametin Unidade Nasional

DILI- Representante povu iha Uma Fukun parlamentu Nasional (PN), husu ba partidu politiku hotu tenki kria pas no estabilidade no hametin unidade nasional atu nune’e sidadaun Timor oan hotu bele partisipa festa demokrasia iha ambiente nebe hakmatek.

Deputadu Arao Noe de Jesus C. Amaral husi Bankada CNRT, informa importante teb-tebes halo akordu ho partidu hot-hotu, relasaun atu deklara katak labele halo asaun brutal iha kampanha, tenki kumpri lei eleitoral, orientasaun husi CNE nebe hanesan kaer konaba jestaun elisaun.

“ Akordu ne’e importante mais hau nia ejejensia partidu hot-hotu nebe ke partisipa iha elisaun 2012, tenki kumpri akordu ne’e no kumpri orientasaun nebe legal atu nune’e la bele halo violasaun, lae ita rasik mak viola ita nia akordu nebe ita rasik maka halo,” dehan Arao ba STL iha Uma Fukun parlamentu Nasional, foin lalais ne’e.

Deputadu Fretilin, Elizario Perreira, hateten iha rai nebe deit tama ona pena penulti governasaun partidu ida nian, governasaun tuir periodu ida sempre iha kampanha politika oinsa fo informasaun nebe los ba povu hodi bele partisipa iha vida politika. Informasaun kompletu iha STL Jornal no STL web, edisaun Sesta (13/1). Jaime do Rosario

STL, 12 Jan 2012

terça-feira, 10 de janeiro de 2012

Preziedenti PN Fo Posse ba Membru CFSNI RDTL, Lasama : Intelejen Laos “Mau huu”

DILI - Atu haforsa liu tan Servisu Intelejensia iha Timor Leste, Tersa (10/1), Prezidenti Parlamentu Nasional, Fernando La Sama de Araujo fo posse ba Membru Consellu Fiskalizasaun Servisu Nasional Intelejensia TL Nain Tolu.

Sira neebe maka simu posse hodi sai Membru CFSNI RDTL nee maka hanesan, Alexandrino Xavier de Araujo, Depotadu Antoninho Bianco ho Depotadu Duarte Nunes.

Hafoin remata simu Posse Membru CFSNI, Antoninho Bianco ba Jornalista hatete, Tuir Lei no 9/2008 nian, estabelese orgaun Servisu Nasional Informasaun Intelejensia Nasional nian, iha neba iha nia Membru ida maka CFSNI.

“Ami nain tolu nebe ohin hetan tomada Posse sei halao servisu tau matan ba sistema informasaun Intelejensia nebe oras nee dadaun lao iha ita nia rai laran,” hatete Membru CFSNI, Depotadu Antoniho Bianco ba Jornalista iha Parlamentu Nasional (PN), Tersa (10/01).

Hatan kona ba karik sira sei servisu hamutuk ho Intelejensia PNTL ho F-FDTL nian hatete Bianco, sira sei servisu hamutuk hodi tau matan ba servisu neebe halao tiha ona, atu nunee bele servisu diak liutan.

Entretantu Relasaun ho Servisu Intelejensia nee Prezidenti Lasama hatete, Servisu Intelejensia Nasional Timor nian nee laos “Mau huu” atu hafuhu fali ema seluk, maibe atu hare interese Nasaun nian. Informasaun kompletu iha STL Jornal no STL web, edisaun Kuarta (11/1). Terezinha da Costa

STL, 10 Janeiru 2012

quinta-feira, 20 de outubro de 2011

PN Preokupa Merkadu Abandonadu

DILI - Reprezentante povu iha uma Fukun Parlamentu Nasional (PN) to oras nee sei kontinua ejije nafatin merkadu nebe kria hosi Governu to oras nee sei abandonadu hela.

Tuir Prezidente Comisaun C PN, deputadu Manuel Tilman, nebe trata ba asuntu Ekonomia no finansa, hateten tinan tinan Governu aloka osan nebe barak ba iha Ministeriu kompotenti hodi halo merkadu, maibe merkadu sira ne’e to’o agora vendedores sira la okupa, halo animal mak tama livre iha merkadu laran.Nomos merkadu sira nee sulan animal sira maka halo fali negosio, dehan Tilman ba STL, Kuarta (19/10) iha uma fukun PN.

“Ita nia merkadu Taibesi, Manleuna, no Comoro, to’o agora sai abandonadu, tanba vendedores sira lakoi okupa, tanba ne’e husu ba Ministeriu ekonomia no Dezemvolvimentu (MED), atu toma atensaun ba merkadu ne’e, tanba saida mak vendedores sira lakoi uja, tanba tinan-tinan ami aprova orsamentu bo’ot,” tenik Deputadu Manuel.

Tuir deputadu ne’e katak, se la koi uja merkadu ne’e, nusa mak hari, PN perkupa tanba gasta osan barak ba merkadu sira nee, dehan povu sira uja hodi halao sira nia negosiu,maibe realidade iha nebe animal maka nakonu, tan nee MED tenke responsabel ba Merkadu sira nee.

Entertantu Deputadu Aderitu Hugo hosi Bankada CNRT hatutan, Merkadu sira nee governu kria hotu tiha ona, maibe ita nia vendedor sira lakohi atu ba uja fatin nee.

“Tamba nee ital abele fo sala fali Governu, tamba Governu nia kompotensia atu hari karik pronto ona sira lakohi ba uja nee ita atu halo nusa, dala ruma vendedor sira mos hakarak halo fali negosio iha dalan ninin sira nee no nakonu fali iha tratoa leten, hanesan merkadu laiha, dehan Hugo.

Dala barak Governu haruka siguransa sira ba duni Vendedor sira nebe faan iha dalan ninin nee, atu ba faan iha merkadu nebe governu utilize tiha ona, maibe sira halo tuir oras ida rua deit liu hosi nee sira faan nafatin iha dalan sira nee, ida nee maka ita dehan povu mos tos hotu.

Nuee mos Deputada Jesefa Pereira hosi Bankada Fretilin kesti makas katak Governu ida estraga osan deit hodi hari merkadu.

“Maibe merkadu sira nee animal maka nakonu deit iha laran, ida nee hatudu katak governu hari tiha merkadu, maibe la kontrola atu nunee animal sira labele nakonu iha laran e markadu sira nee husik mamuk kuaze atu tinan ida ruan ona, povu sira la ba halo sira nia negosio iha fatin sira nee,” dehan nia.

Tuir nia katak kria merkadu, animal maka atu nakonu iha laran no feto ho mane ba namora malu fali iha laran diak liu labele fakar osan ba ida nee, tamba povu sira mos laiha interese atu ba halo negosio iha merkadu hirak nee.

“Tamba nee Governu bele kria kondisaun bara- barak, maibe hanesan deit povu sei kontinua faan sira nia sasan iha dalan ibun fatin nebe governu kria nee atu hakiak deit animal,” dehan Pereira. lj5

STL, 20 Outubru 2011

terça-feira, 11 de outubro de 2011

PN Ejiji Governu Investiga Autor Lori Osan Halai

DILI-Parlamentu Nacional (PN) ejiji Governu atu hola medidas investigsaun ba membru governu nebe halakon osan estadu nian kuaze U$ 400 mil iha governu.

“Hau husu governu atu hatudu Ministeriu ou direitor no funsionariu nebe lori osan halai lakon ba Australia. Tenke hola medidas disiplinar no suspende ba Direitor ou Ministeriu nebe halakon osan,” Deputadu CNRT, Paulo Martins levanta kestaun ne’e iha seidaun plenaria Segundada, (10/10).

Eis Komandante Jeral PNTL nee propoin atu hola medidas suspensaun ba membru governu nebe involve hodi submete ba iha prosesu investigasaun.

Iha fatin hanesan Xefi Bankada PUN-PN, Fernanda Borges kestiona osan nebe semo too iha Australia, tan nee tenke kaer timor oan nebe lori U$ 400 mil nee ba Australia. “Hau hakarak husu Ministru ida nebe’e mak halo hanesan ne’e, buat ne’e ita labele taka deit. Tanba ida ne’e krime, ami hakarak fo sai lolos ema nia naran. Governu tenki esklarese mai, se mak ida ne’e. Tanba osan ne’e estadu no povu nian, tan nee sira merese hatene se mak naok sira osan,” hatete Borges.

Nunee mos Deputadu Inacio Morreira husi bankada Fretilin, konsidera kazu osan lakon hanesan konsikuensia involvementu interese ba kanselamentu ba aprovasaun lei brancamentu capital. Tanba ne’e mosu kazu hirak nee.

“Hau hanoin ida ne’e la tolera ba se se deit iha rai ne’e labele tolera, husu estadu Australia tenki fo sai naran, labele taka no nonok deit, Timor Leste mos tenki buka hatene imformasaun ne’e lolos, quatusentus mil.Tanba ne’e mak hau hanoin imformasaun ida ne’e seriu teb-tebes ba ita tomak, liu-liu ba iha uma fukun ida ne’e,” tenik Inacio.

Vise Prezidenti Parlamentu Nasional, Vicenti Guterres hatete membru governu nebe deit komete naok tenke kaer hodi submete ba investigasaun.

“Hau husu barak ba grupu de trabalha nebe’e mak haree hela projeitu brancamentu kapaitais aprova atu haruka mai ami, tanba ita nia sistema juridiku ka kodiku penal nebe’e mak iha, I lei sira nebe’e mak aprova tia ona iha meius para kaer,” tenik Guterres. sin

Stl, Tersa, 11 Outubru 2011

PN Rekonese Kazu Petisioner Final Tena

DILI - Relasiona ho kazu petisionariu Gastao Salsinha nian, Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmao ho Representante Povu iha Uma Fukun Parlamentu Nasional (PN) komenta katak kazu ne’e ninia estatutu final no rezolvidu.

Tuir Deputadu Aderito Hugo da Costa husi Bankada CNRT hateten Ejijensia nebe hato’o husi Gastao salsinha cs ba Governu no Representante Povu iha Parlamentu Nasional ne’e hetan komenta katak definisaun estatutu konaba petisioner ne’e final relasaun ho lei nebe estabelese no mos salsinha rasik sai hanesan autor iha atentadu 11 fevereiru.

“Ejijensia nebe Salsinha hato ne’e hein katak ne’e reperesenta petisionariu tomak mais, hau senti tratamentu saida deit no aktus saida maka nia halo ninia definisaun ne’e klaru no estadu defini tena liu husi lei katak sira ne’e fila ba vida sevil ho kompesesaun nebe governu fo tena,” dehan Aderito ba STL iha edifisiu PN, Tersa (11/10).

Liafuan hanesan hato’o mos husi Deputadu husi Bankada fretilin, Francisco Miranda Branco katak Gastao Salsinha nia ejejensia nebe sira ejiji katak estatutu atu defini lolos no tuir sira hare katak kazu petisionariu ne’e final tena.

Ba asuntu ne’e Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão fo komentaria ba karta ejijensia grupu Gastaun salsinha nian, maske pedidu ejijensia nebe hato’o husi Provedor Direitus Humanus no Justisa (PDHJ) fo hikas ba PDHJ.informasaun kompletu iha STL Jornal no STL web, edisaun Kuarta (12/10). Jaime do Rosario

STL, Tersa, 11 Outubru 2011

segunda-feira, 3 de outubro de 2011

PN Aprova Esbosu Lei Rai Povu Sei Lakon Direitu Nain ba Rai

DILI - Parlamentu aprova ona esbosu lei konaba rai, iha esbosu lei nee rekuinese sidadaun timor oan nebe iha sertifikadu portages no Indonesia nian.

Porta voz Redi ba Rai Ines Martins alternative ba kontiudu esposu lei ba rai, tamba esbosu lei ba rai nee sei lafahe rai ba ema nebee maka laiha rai. Tanba ho lei rai ida nee, sei rekuinese deit ema nebee iha sertivikadu, tempu portugus no Indonesia.

Se wainhira lei nee aprova husi Parlamentu Nasional, maka automatikamente ema barak sei lakon nia dereitu. “Tanba lei nee fo fali oportunidade, ba ema estranzeru nebee maka iha sertivikadu uluk tempi portugus no Indonesia para sira halo kontratu ho Governu ba tinan naruk, hanesan ensul halo kontratu ho Ministru Justica ba tinan 50 no pobliku lahatene ninian prosesu kontratu,” hateten Porta Voz ONG Redi ba rai, liu hudi nia Diskursu iha Kaikoli, Dili, sesta (30/09).

Nee hatudu katak ema nee okupa rai no uma iha tinan 1999, laiha dereitu, tamba tuir lei ema nebee iha dereitu ba beins imoves so ema nebee maka hela iha dia 31 de dezembru 1998, no kuntinua ba tinan 1999.

Ema barak maka hela iha bensi imoves ema seluk nia, nee akuntese tamba politika Indonesia hodi muda ema obrigatoriu, tamba nee ema barak lakon rai, uma no familias.

Tuir Ricardo Saores nudar Estudante UNTL Fakuldade Direitu hateten “Ami mos triste tebes ba esbosu lei rai nia, nee aprova husi Governu, tamba lei nee halakon ona ema nebee okupa uma no rai iha 1999 ba leten,”hateten Ricardo.

Tamba lei nee foka liu ba ema sira nebee uza sertivikadu desde portages no Indonesia nia, enta ba povu ida nee sei sai tan vitima dala ida tan, tamba sira laiha rai no hela fatin.

Tamba nee presiza Governu liu-liu Parlamentu Nasional, atu tau atensaun ba problemas ida nee.

Nune mos Leonito da Costa aumentatan katak Governu agora tur iha rai no uma nebee andar, maibee povu kiik nafatin terus, tamba lei nee implementa ba povu kiik deit. alm

STL, 03 Outubru 2011

quinta-feira, 29 de setembro de 2011

La Sama: Embaixador Japaun Iha Espiritu Bo’ot Liga TL ho Nia Estadu

DILI - Prezidente Parlamentu Nasional (PN), Fernando La Sama de Araujo, hato’o ninia desezu bo’ot ba embaxador Japaun iha Timor Leste (TL), Iwao Kitahara, tamba iha espiritu hodi liga ninia estadu ho nasaun ne’e.

Kestaun ne’e La Sama hato’o relasiona ho mandatu Embaxador nebe remata ona iha TL. Iha oportunidade ne’e mos deputadu sira hato’o agradese no desezu ba Embaxador Iwao, ba servisu tomak nebe nia halao durante iha TL.

“hau ohin hamutuk ho sira grupu amijade husi membru parlamentu Timor Leste ho Japaun tur hamutuk ho Embaixador hato’o ami nia agradesementu, e liafuan boaviajen, no deputadu sira hameno lia barak katak, dezemvolve nafatin relasaun diak, agradese nia servisu, e mos hein katak, nia bele sai hanesan aman ida ba Timor oan sira nebe’e maka eskola iha Japaun,” hateten La Sama ba jornalista hafoin halo despedida ho Embaixador Japaun, Iwao Kitahara, iha salaun konfrensia PN, Kinta (29/9).

Nune’e mos deputadu bankada CNRT, Paulo Martins, husu ba Japaun iha future atu ajuda nafatin joventude sira, liu-liu ba area edukasaun.

Nune’e Embaixador Japaun, Iwao Kitahara, hateten, durante nia iha Timor tinan tolu, maibe nia senti kontenti teb-tebes, tanba halo servisu diak ho governu Timor Leste. Informasaun kompletu iha STL Jornal no STL web, edisaun Sesta (30/9). Jasinta Sequera

STL

sexta-feira, 23 de setembro de 2011

III AP-CPLP : Discurso do Presidente AP-CPLP no Encerramento

III Assembleia Parlamentar da CPLP

Díli, 17-23 de Setembro de 2011

Palavras de S.E. o Presidente do Parlamento Nacional de Timor-Leste,

Fernando La Sama de Araújo, na sessão de encerramento

Exmos. Senhores Presidentes,

Exmos. Senhores Chefes das Delegações

Exmos. Senhores Deputados,

Exmos. Senhores Secretários Gerais,

Minhas Senhoras e meus Senhores,

Caros Amigos,

Foi para nós um privilégio e uma honra organizar a III reunião da Assembleia Parlamentar da CPLP no nosso País, e recebê-los em Díli.

Permitam-me, antes de mais, manifestar, em meu nome pessoal e do Parlamento Nacional de Timor, a satisfação que sentimos por ter participado nesta Assembleia, esteio da legitimidade democrática da CPLP, fórum que vem dar voz institucional aos parlamentos nacionais na construção da nossa comunidade.

A CPLP inscreve-se hoje, mais que nunca, na actualidade e responde às exigências próprias do tempo histórico que nos é dado viver, porque supera lógicas limitadas de bilateralidade e constitui um meio privilegiado para explorar afinidades e interesses comuns, abrindo novas vias para novos desafios.

Porém, a primeira justificação da CPLP reside na partilha da língua portuguesa, língua através da qual podemos partilhar também um mesmo olhar sobre o mundo e os outros.

Da nossa língua vê-se o mar, dizia Virgílio Ferreira, e é também o mar que nos liga a todos numa relação ímpar.

Para nós timorenses, estas são, não apenas palavras poéticas, mas uma realidade plena de significado e assume particular sentido pelo muito que nos liga aos países irmãos da CPLP: o apoio indefectível durante os anos difíceis da Resistência, mas também a história partilhada, os afectos, a matriz civilista do sistema jurídico e, desde logo, a língua, língua que fizemos nossa e que forma já parte indissociável da nossa identidade cultural.

Língua que é também marca distintiva essencial para garantir a nosso êxito como Estado verdadeiramente independente e fazer a diferença na região do Mundo onde nos inserimos.

Se a Assembleia Parlamentar dá ainda os primeiros passos, sem dúvida que o caminho percorrido até agora pela CPLP nos pode e deve inspirar a querer e a fazer mais.

Isto é tanto mais relevante num mundo que mudou acentuadamente nas últimas décadas e se globalizou por via da convergência de processos tecnológicos, económicos e políticos, processo por vezes confuso e difícil de caracterizar, que obedece a uma lógica talvez questionável, mas sempre acelerado.

Neste quadro, devemos tentar encontrar soluções que permitam influenciar a lógica que lhe está subjacente e participar activamente nos processos de decisão. A resposta para os desafios com que nos defrontamos não pode hoje ser encontrada à escala nacional, como é unanimemente reconhecido.

Da nossa perspectiva, a CPLP representa também isto: um projecto que vai para além da mera cooperação ou da economia, antes traduz uma sensibilidade cultural própria, em toda a riqueza da sua diversidade.

Como foi já dito nesta Assembleia, a CPLP é expressão de um modo único e original de ser e de estar. Cada encontro como o que acabamos de realizar é ocasião para reafirmar os laços, princípios e valores presentes nos nossos estatutos e que anunciam a personalidade e natureza da CPLP.

Porém, o que aqui nos traz não é a celebração de um passado comum. Somos uma comunidade fundada na história que partilhamos mas queremos sobretudo ser uma Comunidade virada para o futuro, futuro que é nossa responsabilidade preparar hoje. E o futuro é o próprio tema desta Assembleia Parlamentar.

O aprofundamento das relações institucionais e de cooperação, culturais, económicas e sociais entre os nossos Estados tem que ser claramente assumido como objectivo prioritário. Isto é condição necessária que a CPLP se projecte na realidade concreta, na vida quotidiana dos nossos cidadãos, adquirindo verdadeira significância social e política.

A nossa Comunidade tem sabido afirmar-se como um espaço de diálogo aberto e próximo, criando uma prática de concertação político - diplomática que tem vindo a ser desenvolvida com notável êxito. E, como foi sublinhado nas intervenções que aqui tiveram lugar, tem também vindo a assumir um papel diplomático credível nas políticas externas dos países membros, permitindo potenciar capacidade de intervenção e de influência em áreas e domínios importantes.

Contudo, há ainda um enorme potencial estratégico a explorar. É por isso necessário valorizar e reforçar o papel da CPLP e definir com clareza objectivos viáveis mas ambiciosos.

Não cabem dúvidas que a primeira prioridade é a política para a língua portuguesa, uma das poucas línguas com vocação universal do século XXI, recurso valiosíssimo e de inestimável alcance, que é também um factor crítico de desenvolvimento, factor de inclusão e de participação política activa dos nossos cidadãos no mundo.

É na língua que assenta a construção do espaço CPLP, espaço onde se fala o português, espaço cultural, político e estratégico que pode e deve ter uma personalidade e uma palavra próprias no mundo contemporâneo.

Temos, pois, que definir, definir politicamente e sem equívocos, o que nos interessa e o que queremos para a língua, reconhecendo que há ainda muito a fazer e que é necessária vontade e investimento para a promover a nível mundial e introduzir o seu uso efectivo nos organismos internacionais.

Mas é também fundamental consolidar, intensificar a cooperação político -institucional e económica, encontrando formas e estruturas que o permitam fazer no respeito pelo ritmo próprio de cada um e pela diversidade que nos caracteriza.

No plano político, como assinalado pelo Vice-Presidente da Assembleia da República de Portugal, Ferro Rodrigues, é fundamental conjugar a pertença à CPLP com a presença activa noutros espaços regionais, na América Latina, em África, na União Europeia e, num futuro que esperamos próximo, na ASEAN, e assumir a vontade de influenciar o fenómeno da integração regional, marcando-o com a nossa sensibilidade e valores.

Por outro lado, a cooperação económica assente na congregação de esforços e na partilha de informações e experiências é hoje uma necessidade para superar os desafios que temos pela frente e tornará a nossa Comunidade mais forte e sólida, como bem notou a Vice-Presidente da Assembleia Nacional de Angola, Joana Lina Baptista, sendo necessário garantir um desenvolvimento sustentável mas equilibrado, que represente um benefício efectivo, concreto para os nossos Povos.

Caros Amigos,

Permitam-me dizer que creio que esta reunião, e o que dela resulta, assim como programa anual de actividades que aqui adoptámos, centrado na consolidação institucional, na estratégia de cooperação económica e na promoção da língua portuguesa como língua universal acesso à cultura e ao conhecimento, representam passos seguro, mesmo se modestos, no sentido do reforço da CPLP.

Institucionalizámos as comissões especializadas, para as áreas da Política, Estratégia, Cidadania e Circulação, Economia, Ambiente e Cooperação, Língua, Educação, Ciência e Cultura, criando assim as condições para que a AP-CPLP possa desempenhar cabalmente e com inteireza o papel que lhe cabe.

Aprovámos um conjunto de deliberações e recomendações importantes para o processo de consolidação institucional deste novo órgão da CPLP e para a projecção internacional da língua.

Reconhecendo a necessidade de abrir novos caminhos à nossa cooperação, debatemos a forma de corporizar, levando-os à prática, os Acordos de Brasília sobre a circulação de estudantes e académicos e Declaração de Luanda relativa à difusão da língua portuguesa.

Creio podermos dizer, sem risco de exagerar, que as iniciativas propostas nesta reunião de Díli, e sublinho as relativas ao alargamento do espaço de influência lusófona à Ásia, à criação de uma Agência CPLP de Cooperação Económica e de Apoio ao Económico e às Políticas Públicas da Língua e Cultura Lusófonas, podem vir a dar um impulso expressivo à nossa Comunidade.

Sobre Timor-Leste recai agora a responsabilidade de, ao longo do próximo ano, presidir à Assembleia Parlamentar da CPLP. Colhendo a experiência prévia de São Tomé e Príncipe, contamos com o apoio de todos para levar à prática o que nesta III reunião nos propusemos fazer.

Sendo um Estado jovem, experimentamos ainda muitas fragilidades e enfrenta, a vários níveis, consideráveis dificuldades. Todavia, não queria, antes de terminar e muito brevemente, deixar de dar conta dos progressos alcançados por Timor-Leste nos últimos anos e que nos deixam confiantes e optimistas quanto ao futuro.

Nos últimos anos registámos progressos na estabilidade política, no arranque do desenvolvimento económico, iniciámos o processo de modernização da economia e das infra-estruturas, a produção e distribuição de energia eléctrica e a mecanização da Agricultura, investindo também fortemente na formação dos recursos humanos, em áreas chave que vão desde a Educação à Medicina ou à Justiça, entre outras.

O modelo de gestão dos recursos naturais que adoptámos, recentemente classificado como o terceiro mais transparente no mundo e o primeiro na Ásia, permite esperar uma exploração sustentável do petróleo e do gás, numa perspectiva de longo – prazo que garanta a justiça inter – geracional e permita canalizar os proveitos desses recursos de forma a beneficiar o conjunto da sociedade, como referiu o Presidente da Assembleia Nacional de Cabo-Verde, Basílio Mossos Ramos.

Esperamos, por isso, num futuro próximo, partilhando a nossa experiência com os países irmãos da CPLP, poder vir a oferecer um contributo específico à nossa Comunidade.

Estou ciente que estas palavras representam um espírito ambicioso, mas o futuro não acontece se não o sonharmos.

Gostaria de agradecer o esforço e o empenhamento dos serviços do Parlamento Nacional, e com isto um fazer um agradecimento especial aos funcionários parlamentares, do protocolo do Estado e das forças de segurança, e à imprensa, em particular à Rádio – Televisão de Timor-Leste pela transmissão directa dos trabalhos durante estes três dias, pela vontade de tudo fazer para que esta reunião chegasse a bom porto e fosse um sucesso.

Concluo manifestando o meu profundo reconhecimento a todos os que vieram a Díli e participaram nesta III Assembleia Parlamentar da CPLP e pelo valioso contributo de todas as delegações para o êxito dos nossos trabalhos.

Desejo-vos bom regresso a casa, na expectativa de um reencontro em breve e na certeza que até lá iremos sentir saudades vossas, nossos queridos irmãos e irmãs.

Muito obrigado.

quinta-feira, 22 de setembro de 2011

Reuniaun AP-CPLP ba Loron III, Lasama Eleitu ba Prezidenti Parlamentar CPLP

DILI - Asimbleia Parlamentar CPLP ba loron tolu, liu husi sesaun Plenaria, hili Prezidenti Parlamentu Nasional TL, Fernando Lasama de Araujo, sai Prezidenti Parlamentar CPLP.

Asembleia CPLP kompostu husi, Angola, Brazil, Guine Bisau, São Tome Principe, Portugal, Cabu Verde, Mosambique inklui Timor Leste, maka fo votus hodi hili Prezidenti Parlamentu Nasional TL, Fernando La Sama de Araujo, sai Prezidenti Parlamentar CPLP ba periodu tinan rua, husi 2012 too 2013.

“Ida nee hanesan istoria nebe hau sei derizi Asembleia CPLP nee durante tian rua,” hatete Lasama iha nia ntervensaun hafoin votasaun, iha PN, Kinta (22/09).

Parte seluk iha Parlamentu Nasional Asembleia CPLP mos halo aprovasaun ba Rezolusaun Lian Portugues nebee atu dezenvolve iha Timor Leste (TL). Informasaun kompletu iha STL Jornal no STL web, edisaun, Sesta (23/9). Terezinha da Costa

STL

quarta-feira, 21 de setembro de 2011

CPLP: Presidente Parlamento Timor pede ajuda desenvolvimento

O presidente do Parlamento de Timor-Leste, Fernando Lasama de Araújo, defendeu hoje a criação de uma instituição que promova a ajuda ao desenvolvimento na Comunidade dos Países de Língua Portuguesa e o incremento das relações económicas.

«Porque não criar uma instituição que sistematize e que promova a ajuda ao desenvolvimento nos países da CPLP? Porque temos de estar dependentes dos outros, se nos nossos países há experiências tão bem sucedidas e que seriam de fácil replicação», afirmou o presidente do parlamento timorense.

Fernando Lasama de Araújo falava na sessão de abertura das III Assembleia Parlamentar da CPLP, que decorre até sexta-feira e pela primeira vez em Díli.

Diário Digital / Lusa

TIMOR-LESTE ORGANIZA III ASSEMBLEIA PARLAMENTAR DA CPLP

DISCURSO DE ABERTURA DA III ASSEMBLEIA PARLAMENTAR DA CPLP PROFERIDO POR SUA EXA.

O PRESIDENTE DO PARLAMENTO NACIONAL DE TIMOR-LESTE

FERNANDO LA SAMA DE ARAÚJO

21 DE SETEMBRO DE 2011

Exmos. Senhores

Presidentes,

Secretário Executivo da CPLP,

Membros do Corpo Diplomático,

Senhoras e Senhores Deputados,

Senhoras e Senhores Convidados,

É com grande honra que dou início aos trabalhos da III Assembleia Parlamentar da CPLP e que, em nome do povo timorense, dou as boas vindas aos nossos irmãos lusófonos. É também, com grande satisfação que pela primeira vez, Timor-Leste e o Parlamento Nacional, acolhem uma reunião com tão distintos participantes, que só prestigiam esta Casa.

Quando, no século XV, Portugal se voltou para o mar e decidiu vir ao encontro dos nossos povos, estava longe de pensar que estaria a criar de algo novo, inovador e original. Ao sair das suas fronteiras, deu e recebeu sem qualquer ideia de absorção ou de adaptação e nasceu algo de novo, diferente do ponto de partida.

Houve períodos negros e conturbados mas o resultado final pode-se traduzir numa ligação entre os povos que garante que cada cultura, cada identidade se situem tal como estão, assim se relacionando e respeitando. Não houve pretensão de alterar o que já existia, e esta é grande virtude da presença portuguesa no mundo, e que a distingue dos outros. Houve, isso sim, uma troca de culturas que se traduziu num cadinho de várias influências que nos tornou a todos mais ricos. Certamente, se não tivesse havido esta troca permanente ao longo destes últimos cinco séculos, estaríamos hoje mais pobres.

Cultura de várias línguas e língua de várias culturas misturaram-se de uma forma complexa, encontrando um denominador comum: a capacidade de encontrar lugar para exprimir sentimentos comuns, a partir do princípio universal da dignidade das pessoas.

Ainda hoje fico impressionado quando viajo ao Brasil, Angola ou outro país lusófono e, apesar de estar tão longe, tenho aquela estranha sensação de estar em casa, de não estar no estrangeiro. Como foi possível chegar aqui?

Esta sensação faz-me sentir tão perto da ideia de Padre António Vieira que, no longínquo século XVII, falava da importância da criação de um império, não político, mas de dons e graças e feito de cultura e de espírito.

Séculos depois, continuamos ligados por algo que não se explica facilmente. Não é por dinheiro ou influência política, mas sim por algo que nos distingue e diferencia dos outros povos, encontramo-nos acima de tudo ligados por uma cultura permanente de afetos e de teimosia de estarmos juntos.

Senhores Presidentes,

Senhoras e Senhores Deputados,

A base fundamental para a continuidade desta cultura que nos faz a todos mais ricos é a língua que nos une. A língua que, apesar de se chamar portuguesa, é de todos nós. É tão portuguesa, como timorense, angolana, guineense, santomense, caboverdiana, moçambicana ou brasileira. E é de uma riqueza que continua a crescer, pois todos os dias se adapta à realidade local nos nossos países, mais uma vez sem a pretensão de alterar, mas apenas de descobrir um lugar comum para que nos possamos encontrar.

Foi assim que nasceu a CPLP, como um elo fundamental de ligação entre os nossos povos. A língua é o principal elemento que nos une, mas neste campo há ainda muito a fazer, não só ao nível local através do desenvolvimento da língua nos nossos países, sobretudo em Timor-Leste e na Guiné-Bissau, onde existem programas específicos de apoio ao desenvolvimento da língua, mas também no plano internacional, garantindo que a língua portuguesa se torne idioma oficial das organizações internacionais, como as Nações Unidas e União Inter-Parlamentar. Lembro que o português já é língua oficial das grandes organizações regionais como a União Europeia, a União Africana e o Mercosul.

A Língua Portuguesa é uma das línguas mais faladas no mundo, mas não é apenas por este motivo que defendemos que deve ser idioma oficial das Nações Unidas. É também e sobretudo por ser um laço cultural de povos de todas as latitudes e por ser um veículo privilegiado por transportar o património imaterial da humanidade: é um elemento de solidariedade fundamental multiétnico, que as Nações Unidas não podem, nem devem ignorar.

Para além da Língua Portuguesa, a CPLP e nós os Parlamentos de Língua Portuguesa temos outros desafios aos quais é fundamental dar resposta, nomeadamente o desenvolvimento humano, estrutural e económico dos nossos países.

Temos que criar condições para que haja nos nossos países um crescimento económico sustentado, a inclusão social e a plena vigência da democracia. Devemos garantir políticas públicas firmes e transparentes e de acesso a oportunidades, devolvendo aos mais pobres a dignidade e a cidadania, para que eles também possam colaborar neste esforço coletivo. O desenvolvimento dos nossos países, ainda não é, mas deveria ser uma responsabilidade coletiva.

Reconhecemos que a independência foi difícil e nalguns casos foi necessário recorrer à luta armada e ao conflito, mas apesar de terem sido as armas a nos darem a independência, são as leis que nos dão a liberdade. E aqui, nós parlamentares, temos a máxima responsabilidade.

Neste sentido, porque não criar uma instituição que sistematize e que promova a ajuda ao desenvolvimento nos países da CPLP? Porque razão temos que estar dependentes dos outros, se nos nossos países há experiências tão bem sucedidas e que seriam de fácil replicação. É fundamental promover a cooperação e interação a este nível entre os nossos países. Acredito que é possível fazer política externa com humanismo, sem perder de vista o interesse nacional. A política externa não tem que ser baseada no axioma que o interesse nacional se sobrepõe a tudo e a todos, esquecendo princípios fundamentais de relacionamento entre Estados. Esse nunca foi o espírito que presidiu aos nossos países e à forma como sempre os países lusófonos se relacionaram com o mundo. Desde sempre, têm e sempre tiveram um compromisso inabalável com os Direitos Humanos e por essa razão muita da política externa que se tem desenvolvido no mundo na última década nos parece estranha e de difícil compreensão. Podemos ser nós, a bem da humanidade, a promover uma forma alternativa de estar no mundo.

Senhores Presidentes,

Senhoras e Senhores Deputados,

Para além da cooperação e ajuda ao desenvolvimento, é também fundamental sistematizar o comércio e desenvolvimento económico no espaço CPLP. Temos juntos que encontrar uma forma de coordenar a comunicação entre os agentes económicos da CPLP, ajudando os nossos países a desenvolver as suas potencialidades geográficas e produtivas de modo a que diminuam a sua dependência de alguns centros económicos regionais. É fundamental encontrarmos modalidades mais inteligentes e mais ágeis de cooperação económica, que explorem a posição geográfica dos países da CPLP nos diversos continentes, para que no futuro se crie uma genuína zona global de paz e prosperidade.

Na Conferência dos Presidentes propus a criação de um grupo de trabalho que estudasse com pormenor a constituição de uma agência de cooperação e desenvolvimento económico no âmbito da CPLP. É fundamental que sejamos nós, os países que falam português a cooperarem uns com os outros nos momentos mais difíceis. Não faz grande sentido que, existindo capacidade humana e financeira, nos nossos países estejamos constantemente dependentes de outros Estados ou Organizações Internacionais, fora da família da CPLP. Antes de procurarmos ajuda humana ou financeira noutros países ou instituições, temos a obrigação de esgotar essas possibilidades entre nós. Aplica-se o mesmo princípio na vida privada, antes de pedirmos ajuda a outros amigos, consultamos e pedimos auxílio à família.

Sobre esta matéria, o Vice-Presidente do Parlamento Nacional de Timor-Leste Vicente da Silva Guterres, irá falar na sua intervenção mais adiante nos trabalhos desta Assembleia.

Uma outra questão que gostaria de abordar prende-se com a forma de alargar o nosso espaço e com vista à criação desta zona como uma zona de paz e prosperidade económica. Neste sentido, proponho que se crie um grupo que estude a alteração dos estatutos da AP-CPLP de modo a que, à semelhança da CPLP, fossem criadas as figuras jurídicas do Observador Associado e do Observador Consultivo. Deste modo podemos permitir que a AP-CPLP se alargue, contribuindo para fortalecer a CPLP na sua área específica de intervenção. Porque não incluir as Assembleias Legislativas de Goa, Malaca e Macau, como Membros Observadores da AP-CPLP? Ou a União Inter-Parlamentar e o Parlamento Europeu como Observadores Consultivos? Desde que partilhem os mesmos princípios orientadores, designadamente no que se refere à promoção das práticas democráticas, à boa governação e ao respeito dos direitos humanos, e prossigam, através dos seus programas de governo, objetivos idênticos aos da AP-CPLP, porque não partilhar com estas instituições a nossa experiência?

Desta maneira, a Assembleia Parlamentar da CPLP ao alargar o seu campo de atuação estará necessariamente a fortalecer a sua capacidade de interação com regiões e países que, apesar de não falarem a língua portuguesa, não vêem como estranha a nossa presença, pois contam com séculos e séculos de convivência comum.

Com efeito, em relação à Ásia, Timor-Leste tem uma especial responsabilidade, pois é o único país da CPLP que se encontra neste continente, conferindo o carácter verdadeiramente global da CPLP.

Por isso, Timor-Leste tem a seu cargo a obrigação de ajudar a abrir as portas dos mercados asiáticos aos países da CPLP. Em breve, faremos parte da maior organização regional, a ASEAN, e estará à nossa disposição um mercado de várias centenas de milhões de pessoas, ávidas de consumo e de produtos novos produzidos noutras partes do mundo.

Por fim, quero apenas dar conhecimento a esta Assembleia, e sobretudo à delegação da Assembleia da República Portuguesa, que deu entrada na Mesa do Parlamento Nacional, um projecto de resolução a sublinhar o papel altamente relevante na luta pela independência do nosso país, que a “Comissão Eventual para o Acompanhamento da Situação de Timor-Leste” teve. Esta Comissão Eventual funcionou na Assembleia da República Portuguesa de 1981 a 2002 e num esforço incansável, em momentos em que tudo parecia perdido, mantinha a chama acesa do debate em torno da independência de Timor-Leste. Por esta razão, o Parlamento Nacional não poderia deixar de sublinhar e agradecer o empenho incansável de todos os deputados portugueses ao longo dos 21 anos de funcionamento desta Comissão. Peço por isso, ao Sr. Vice-Presidente da Assembleia da República Portuguesa Dr. Ferro Rodrigues, que transmita esta notícia à Senhora Presidente da Assembleia da República, que infelizmente, devido a outros afazeres, não pode estar presente nesta Assembleia.

Termino citando um poeta da nossa língua, Fernando Pessoa, numa alusão àquilo que ainda ficou por fazer e que está nas nossas mãos continuar: “Deus quer, o homem sonha, a obra nasce. Deus quis que a terra fosse toda uma, que o mar unisse já não separasse.”

Numa era global, de grande competitividade, temos hoje a obrigação de fazermos aquilo que já fizemos com muito sucesso durante séculos!

Parlamento debate papel de deputados portugueses

O Parlamento Nacional de Timor-Leste vai debater na próxima semana um projeto de resolução sobre o papel «altamente relevante» da Comissão Eventual para o Acompanhamento da Situação em Timor-Leste, que funcionou no parlamento português durante 21 anos.

A informação foi dada hoje pelo presidente do parlamento timorense, Fernando Lasama de Araújo, durante o seu discurso de abertura da III Assembleia Parlamentar da Comunidade dos Países Portugueses, que decorre até sexta-feira, em Díli.

«Deu entrada na Mesa da Parlamento Nacional um projeto de resolução a sublinhar o papel altamente relevante na luta pela independência do nosso país que a Comissão Eventual para o Acompanhamento da Situação de Timor-Leste teve», afirmou o presidente do parlamento timorense.

Diário Digital / Lusa

quarta-feira, 14 de setembro de 2011

PN Apresia Transformasaun BPA Ba Banku Central

DILI - Reprezentante povu nian iha Uma Fukun Paralemntu Nasional (PN) apresia ho tranformasaun Bank Payment Authority (BPA) ba Banku Central Timor-Leste (BCTL). Nee duni, membrus deputadus sira husu ba BCTL atu jere didiak osan estadu no povu Timor-Leste nian ho diak.

Prezidente Komisaun C PN, nebee trata asuntu ekonomia, finansas no anti korupsaun, Manuel Tilman, hateten, nia sentialegria tamba TL hanesan nasaun independente, iha ona banku central hodi jere osan estadu nian. “Hau nudar Prezidente Komisaun C senti alegria tamba Timor-Leste agora iha ona Banku Central Timor-Leste,” dehan Tilman ba STL iha edifisiu BCTL, Bairo Formosa hafaoin remata seremonia tranformasaun BPA ba BCTL, Tersa (13/9).

Iha parte seluk, Deputadu CNRT, Aderito Hugo da Costa, esplika, lei organika nebee Banku Central vigora ona liu husi diskusaun nebee naruk tebes ho responsabilidade, nen tau intensaun grupu interese partidu nian iha laran. Maibe hotu-hotu hamutuk hodi estabele Banku Central atu ema hotu respeita.

“Ohin, ita realiza liu husi lei organika nebee vigora ona. Importante tebes maka laiha bankadas opozisaun no bankadas governantes atu hatama nia kanuru tohar ho interese, maibe deputadu hot-hotu koopera hamutuk hodi estabelese BCTL,” dehan Hugo.

Nunee mos, Deputada Gertrudes Moniz husi Bankada PD espresa nia kontenti tamba TL desde ukun aan iha tinan 10 nia laran, konsege ona estabelese Banku Central ho situasaun nebee maka TL seidauk iha osan rasik. Maibe agora TL iha ona moeda, ida nee fesilidade povu TL tomak katak TL hetan ona susesu boot hodi hatudu soberania nasaun nee nian.

“Espera katak banku nee sai jestor nebee diak, liu-liu ba TL nia fundu petrolifeiru no mos banku nee sei rezolve ekonomia iha rai laran, liu-liu konaba inflasaun, atu nunee prezensa Banku Central nee bele regula inflasaun TL nian,” katak Gertrudes.
Garante Sustentabilidade Ekonomia

Husi parte governu nian, Vice Primeiru Ministru, Jose Luis Guterres, hateten, Timor-Leste agora garante ona ninia ekonomia sustentavel, tamba iha rasik ninia Banku Central. Needuni, serimonia transformasaun BPA ba BCTL nee nudar momentu ida importante tebes ba povu tomak.

“Hau dehan ba imi, katak ida nee eventu ida ke importante ba ita tomak, tamba ho banku central ita bele grantia liu ita nia indepedensia, in termus de politika monetaria, nomos ajuda ita nia ekonomiku sutentavel ba aban bainrua,” dehan Jose Luis Guterres ba jornalista sira.

Nia esplika, banku sentral mos iha responsabilidade atu jere fundu petroliferu. Needuni, nia hanoin katak Timor-oan hotu merese atu haksolok. Tamb ho eventu ida nee, aban bain rua sei grante indepedensia ekonomika no grante jestaun fundu petroliferu.

Jose Luis hatutan, governu ho laran ksolok, halo despaisu nomiasaun ba Abrão Vasconselhos hodi sai nudar Governador ba Banku Central TL nian.

Iha fatin hanesan, Jerolimo Sarmento, nudar partisipante hateten, “ami sente urgullu ho programa governu nian durante nee. Tamba governu hari tan banku central iha Nasaun TL. Agora TL mos bele ona uza ninia osan rasik, nunee mos ekonomia bele ona sustentavel”.

Maski nunee, nia mos husu ba governu ba oin, atu kria kampu trabalhu ba dezempregu sira, nunee povu TL bele moris hakmatek. jay/alm

Source: STL, 14 Setembru 2011
http://suara-timor-lorosae.com/home